Onderzoek: AI-ontslagen ondermijnen de productiviteit
Bedrijven steken recordbedragen in AI, maar zien de opbrengst in productiviteit nog niet terug. Ongeveer 90 procent van de bestuurders zegt dat AI de productiviteit in hun bedrijf tot nu toe niet heeft verhoogd, blijkt uit onderzoek van de Federal Reserve van Atlanta dat Fortune op 22 augustus aanhaalde. Hoogleraar Mark Ma van de University of Pittsburgh denkt te weten waarom. Zijn verklaring is er een die veel managers liever niet horen: de ontslagrondes die met AI worden gemotiveerd, slopen precies de omstandigheden waarin de techniek zou moeten renderen.
Miljoenen reviews naast honderden ontslagrondes
Ma en zijn collega’s legden vijf jaar aan bedrijfsdata tegen elkaar aan. Ze analyseerden miljoenen werknemersreviews van Glassdoor, duizenden financiële rapportages, honderden aankondigingen van AI-investeringen en ontslagen bij Amerikaanse beursgenoteerde bedrijven, en zo’n 10.000 transcripten van analistencalls. Het patroon dat Ma in The Conversation beschrijft is consistent: hoe meer een bedrijf over AI-investeringen naar buiten treedt, hoe vaker er ook een reorganisatie volgt. De personeelsreductie zit vaak in het AI-plan ingebakken.
De beurs beloont het nauwelijks
Wie hoopt dat beleggers zulke ingrepen afstraffen of juist bejubelen, komt bedrogen uit. Bij ruim de helft van de aangekondigde AI-ontslagen lag het gemiddelde koersrendement rond nul of eronder. Betaalbedrijf Block was een van de weinige uitzonderingen met een koersstijging. Opvallender is wat Ma in de analistencalls vond. Het management klinkt daar structureel optimistisch over AI, maar dat optimisme heeft geen aantoonbare relatie met de productiviteit die het bedrijf daarna laat zien.
Baanonzekerheid remt het gebruik
De verklaring zit in de toon op de werkvloer. Reviews waarin werknemers over AI schrijven zijn duidelijk negatiever dan het gemiddelde. Angst om de baan kwijt te raken weegt het zwaarst, gevolgd door het ontbreken van training, een slecht begeleide invoering en twijfel of de techniek wel doet wat beloofd is. Na een aankondiging van AI-gedreven ontslagen zakt de stemming scherp weg. Dat is een probleem, want juist de mensen die de tools dagelijks zouden moeten oppakken, hebben dan reden om het niet te doen. Wie een chatbot leert zijn eigen werk over te nemen, versnelt zijn vertrek. Uit eerder onderzoek bleek al dat een op de vijf werknemers taken van collega’s aan AI geeft, meestal zonder dat de leiding het weet.
Ma noemt ontslaan in naam van AI daarom een strategie die zichzelf ondergraaft: de besparing van vandaag gaat ten koste van de productiviteitswinst waar de investering op was gebaseerd. Dat botst met wat er in de markt gebeurt. Oracle schrapte banen om zijn AI-datacenters te betalen en bij een Amerikaans bedrijf beval een AI-manager het eerste ontslag aan.
Wat betekent dit
Voor Nederlandse organisaties is de les vooral praktisch. Het gebruik van AI groeit hier hard, wekelijks werkt inmiddels 40 procent van de Nederlanders ermee, maar de rendementsvraag ligt op tafel zodra de rekening binnenkomt. Het onderzoek van Ma suggereert dat de volgorde uitmaakt. Een bedrijf dat eerst snijdt en daarna om enthousiasme vraagt, krijgt terughoudende gebruikers en tegenvallende cijfers. Een bedrijf dat eerst investeert in training en duidelijkheid over wat er met functies gebeurt, houdt de kans op echte tijdwinst open.
De studie is gebaseerd op Amerikaanse beursgenoteerde bedrijven en meet sentiment, geen harde uren. Maar de uitkomst sluit aan bij het cijfer van de Atlanta Fed. Zolang negen op de tien bestuurders geen productiviteitswinst ziet, is de vraag niet of AI werkt, maar of de invoering ervan de mensen meeneemt die het moeten gebruiken.
