Kabinet schrapt 25.000 rijksbanen en rekent deels op AI

Het kabinet wil de rijksoverheid de komende jaren met ongeveer 25.000 voltijdbanen laten krimpen. Dat staat in een Kamerbrief die op 26 oktober verscheen. Kunstmatige intelligentie wordt daarin genoemd als een van de middelen, maar het kabinet waarschuwt in dezelfde brief dat je de effecten ervan niet moet overschatten.

Wat het kabinet van plan is

De bezuinigingsopdracht begint volgens AI Wereld met ongeveer 900 miljoen euro in 2027 en loopt op tot 3,5 miljard euro per jaar vanaf 2035. De 25.000 banen zijn een grove inschatting van wat daarbij hoort. Het Nederlands Dagblad rekent voor dat de Haagse ambtenarij daarmee met meer dan 15 procent krimpt. Gedwongen ontslagen zijn volgens de krant niet uit te sluiten.

Defensie, politie en rechtspraak vallen buiten de ingreep. Uitvoeringsorganisaties zoals UWV, Belastingdienst en IND worden niet op voorhand ontzien. Welke ministeries het meest moeten inleveren, wordt pas duidelijk bij de Voorjaarsnota van 2027.

Hoeveel werk neemt AI echt over?

Staatssecretaris Eric van der Burg (Slagvaardige Overheid) noemde tegenover EenVandaag het controleren van belastingaangiftes als voorbeeld van werk dat digitale systemen kunnen overnemen. De brief zelf is voorzichtiger. Het kabinet rekent met hooguit 0,5 procent algemene efficiencywinst per jaar, goed voor ongeveer een derde van de opgave, en benadrukt dat dit geen voorspelling is van wat AI oplevert. Een letterlijke zin uit de bijlage: “Overschat de formatieve effecten van digitalisering en AI niet.”

Die waarschuwing heeft een voorgeschiedenis. Eerdere beloften dat automatisering de overheid goedkoper zou maken, kwamen volgens de brief niet uit: er kwamen nieuwe taken en meer externe inhuur bij. AI Wereld wijst op een evaluatie van de Britse belastingdienst HMRC, waar 3.000 medewerkers een Copilot-licentie kregen. Zij meldden gemiddeld ongeveer een uur tijdwinst per week, op basis van zelfrapportage. De Algemene Rekenkamer stelde in 2024 vast dat overheidsorganisaties bij 35 procent van hun AI-systemen niet wisten of die deden wat ze moesten doen.

Kritiek uit de wetenschap

Frits van der Meer, emeritus hoogleraar publieke dienstverlening, is sceptisch. “Het klinkt lekker, maar dat wil niet zeggen dat het uiteindelijk werkt”, zei hij tegen EenVandaag. Volgens hem begint het kabinet aan de verkeerde kant: “Je moet niet beginnen met een bedrag.” Veel werk draait om direct contact met burgers en bedrijven, en bij gevangenissen, rechtspraak en Rijkswaterstaat is er juist een tekort aan mensen.

De cijfers geven het kabinet wel een argument. Tussen 2018 en 2024 groeide het aantal rijksambtenaren met 38 procent tot zo’n 168.000. Tegelijk zit Nederland met 70,9 ambtenaren per 1.000 inwoners onder het Europese gemiddelde van 94.

Wat betekent dit

Den Haag sluit zich aan bij een bredere beweging waarin werkgevers AI noemen bij personeelskrimp, van Barclays tot de vertrekregeling bij Microsoft. Andere overheden kiezen een voorzichtiger route: China laat AI-projecten eerst toetsen op banenverlies en Italië eist dat een mens het laatste woord heeft bij ontslag. Ook de vraag welke tools ambtenaren mogen gebruiken ligt open; Zweden blokkeerde ChatGPT en Claude op regeringscomputers.

Voor rijksambtenaren verandert er voorlopig weinig. Vacatures worden niet meer automatisch opgevuld, maar een algemene vacaturestop komt er niet. De concrete AI-doelen en besparingsplannen volgen in het eerste kwartaal van 2027. Pas dan valt te controleren of de rekensom klopt, of dat een kleinere overheid vooral minder dienstverlening betekent.