Nieuwsuur: vijf kabinetsspeeches bijna volledig door AI

Nieuwsuur liet 77 toespraken van Nederlandse bewindspersonen door detectiesoftware halen en kwam bij vijftien teksten een waarschuwing tegen. Bij vijf speeches meldde het programma dat de tekst vrijwel volledig door een taalmodel is geschreven. Dertien van de vijftien gemarkeerde teksten komen van Defensie: minister Dilan Yesilgöz en staatssecretaris Derk Boswijk.

Dertien van de vijftien komen van Defensie

De redactie gebruikte Pangram, software die inschat of een tekst uit een taalmodel komt. Tien speeches bevatten volgens dat programma fragmenten AI-tekst, vijf bestonden er bijna helemaal uit. De Keti Koti-speech die Boswijk deze zomer hield, kwam uit op 95 procent. Bij onderwijsminister Rianne Letschert en staatssecretaris Judith Tielen ging het om ongeveer 12 procent per tekst.

Het ministerie van Defensie houdt vol dat de speeches niet door een model zijn opgesteld. Een woordvoerder zegt tegen Nieuwsuur dat AI wordt ingezet als hulpmiddel, bijvoorbeeld om een synoniem te zoeken, en niet om een hele toespraak te genereren. Boswijk zelf zei over zijn Keti Koti-tekst: “Ik weet de opbouw van deze speech nog goed, want die heb ik zelf bedacht.” Yesilgöz wilde er niet voor de camera op reageren.

Wat zo’n detectietool wel en niet zegt

Pangram geeft een waarschijnlijkheid, geen bewijs. Dat is precies het lastige aan deze categorie software: hoe korter en formeler een tekst, hoe vaker het misgaat. Dat probleem speelt breder in de sector. Ook technische oplossingen van de modelbouwers zelf zijn niet waterdicht, zoals bleek toen onderzoekers aantoonden dat het watermerk van Claude juist op korte teksten faalt. Anthropic zette dat watermerk vorig jaar in onder druk van de EU AI Act, waarvan de handhaving nog nauwelijks van de grond komt.

Tom Dobber, universitair docent politieke communicatie aan de UvA, wijst in de uitzending op de herkenbare patronen in Boswijks tekst: veel gedachtestrepen en een voorkeur voor tegenstellingen in korte zinnen. Zijn bezwaar is niet het gebruik van AI als hulp bij schrijven, maar het laten genereren van een hele tekst. Dat breekt volgens hem een soort contract met de luisteraar.

Niet alleen speeches

Het patroon past bij eerder onderzoek van de Volkskrant naar premier Rob Jetten en D66. Daar werden 232 van de 1.812 berichten sinds 2021 als AI-tekst aangemerkt, met vanaf juni 2025 ongeveer 30 procent van alle D66-berichten. Dat ging om sociale media, waar de verwachtingen anders liggen dan bij een herdenkingstoespraak.

Wat betekent dit

Nederland heeft geen regel die zegt wanneer een bewindspersoon AI mag gebruiken voor een publieke tekst. De discussie gaat daarom over de vraag waar hulpmiddel ophoudt en ghostwriter begint, en die grens ligt bij elke tekstsoort anders. Ministeries werken al met speechschrijvers, dus het idee dat elke zin persoonlijk is bedacht was altijd al deels fictie. Het verschil is dat een taalmodel geen politieke verantwoordelijkheid draagt en geen weet heeft van de context waarin een woord aankomt. Onderwijsinstellingen lopen tegen dezelfde vraag aan en kiezen soms voor een andere route, zoals in Denemarken, waar scholieren hun opstellen mondeling moeten verdedigen. Voor de politiek ligt zo’n controle minder voor de hand. Een openbaar kader over AI-gebruik bij overheidscommunicatie zou wel helpen, al is dat er voorlopig niet.